خليفهء بزرگ ، گيلاننتز را به رشت فرستاده بود ، كه اطلاعات صحيح و اطمينان بخش را جمع‌آورى نمايد و براى وى بفرستد ، و اين كار عمدهء او بوده است . دلايلى در دست داريم كه ثابت مىدارد ممكن است مأموريتهاى ديگرى نيز به گيلاننتز واگذار شده باشد كه از جريان آنها ما كمتر اطلاع داريم . « 1 » انديشهء خود مختارى و آزادى از دير باز ميان ملل مقهوره در همهء اقطار گيتى پيشرفت نموده بود . ارمنستان نيز از اين نهضت ملى و اجتماعى مستثنى نبود ، و اين مسئله ، بخصوص در مورد عده‌يى از افراد اين ملت ، كه در ناحيت قفقاز زيست مىكردند ، صادق بود . در اين قسمت ارمنستان شواهد و دلايل زيادى از بيدارى و جنبش‌هاى ملى براى كسب آزادى در ملت ارمنى ديده مىشد . « 2 » اين گونه فعاليتها در اين زمان ، كه گيلاننتز ، مثل ساير معتقدان به انقلاب به قصد مبارزه براى آزاد ساختن ملت خويش با مساعدت روسيان ، به نهضت ملى ارمنى پيوست ، سخت رايج و شايع بود . اينان روى به روسيه از اين جهت آوردند كه دولتى مسيحى بود و همسايهء نزديك آنها بشمار مىآمد ، و از اين گذشته ، خود را در اين صقع گيتى آزادى بخش و نجات دهندهء مسيحيان معرفى نموده بود . پس طبيعى بود كه گيلاننتز بايد متوجه روسيه شود . در آن زمان نيز

--> ( 1 ) - در قسمت 133 گزارشها خود گيلاننتز مىگويد كه منتظر دريافت باروت از خليفه بزرگ است . ( 2 ) - طبيعى بود كه ارمنيانى كه تا بدين درجت از ايرانيان و تركان صدمت ديده و رنج و محنت كشيده بودند ، بناچار براى ياورى و مساعدت به روسيان ، نزديكترين دولت مسيحى ، روى آورند . البته از آن زمان در ميان بسيارى از ارمنيان جنبش ديگرى نيز وجود داشت كه سخت طالب اتحاد با روسيان مىبود . براى اطلاع بيشتر رجوع كنيد به كتاب : « جنبش آزادى خواهى ملت ارمنستان در ربع اول قرن 18 » تأليف : پ . ت . آروتونيان ( P . T . Arutunian ) به زبان روسى ، چاپ مسكو ، 1954 . ( ل - ل ) .